|
Joseph Ratzinger Biển-đức XVI. Thiên Chúa và Trần Thế Tin và Sống trong thời đại ngày nay Trao đổi với Peter Seewald
Phạm Hồng-Lam chuyển ra Việt ngữ
CHƯƠNG II
ĐỨC GIÊ-SU KI-TÔ 11. SỰ THẬT (tiếp)
LẠY CHA CHÚNG CON „Kinh Lạy Cha“ là lời cầu duy nhất đức Ki-tô đă dạy cho môn đệ, và từ 2000 năm nay, kinh này là phần không thể thiếu trong thánh lễ. Kinh này – cũng như kinh tin kính, như các bộ tộc Is-ra-en, như số các tông đồ và số h́nh sao trên trời – có tất cả 12 câu. Và 12 câu này lại gồm đúng 7 lời cầu. Hẳn phải có một bí ẩn lớn trong đó? Có phải gồm 12 câu hay không, tôi không biết. Và trong bản bằng tiếng Hi-lạp cũng có số câu như vậy hay không, lại là một chuyện khác nữa. Nếu quả như vậy, th́ đây là một cấu trúc khá đặc biệt. Ta có hai kinh Lạy Cha, một theo Lu-ca và một theo Mát-thêu. Quả thật hay, khi toàn bộ nội dung và thứ tự mong ước được gói trọn trong bảy lời cầu, và mỗi chữ đều mang một í nghĩa sâu xa. Chỉ một từ Cha mà thôi, nói lên tương quan cha – con giữa Chúa và ta, đă đầy ắp í nghĩa rồi. Từ chúng con cũng quan trọng không kém. Con cái Chúa không phải là „con“ đơn lẻ, mà là „chúng con“. Như thế, cấu trúc lời kinh đó chứa đựng một kho tàng, mà í nghĩa chỉ được khám phá dần dần qua bao nhiêu thế kỉ. Kinh Lạy Cha chẳng bao giờ trở nên cổ hủ… Không biết có bao nhiêu tác giả đă viết về kinh đó, v́ mỗi người có một cảm nhận riêng. V́ thế, cũng như lời Chúa và kinh Tin kính, kinh này một mặt mang một h́nh thù bất biến, nhưng mặt khác nó luôn mới, v́ là nguồn cho những cảm nghiệm bất tận, nó luôn đẩy ta đi tới. Ta không bị trói vào quá khứ cứng đơ, nhưng kinh Lạy Cha là một vùng đất đầy khám phá, trong đó chính mỗi người cũng có thể t́m ra cho ḿnh những điều mới. Tại sao Giáo hội cầu kinh đó hàng ngày trong thánh lễ? Phải chăng v́ đó là lời kinh do đức Ki-tô dạy? Có lẽ chỉ một lí do đó thôi cũng đă đủ rồi. Đó là lời kinh nguồn cội, mà ta cùng đức Ki-tô cầu nguyện nhiều nhất và đúng đắn nhất. Đại giáo chủ Grê-gô-ri-ô viết trong một lá thư, kinh Lạy Cha trong thánh lễ mang tầm quan trọng nền tảng, v́ rốt cuộc đó là kinh do chính đức Ki-tô dạy. Ngài nói thêm, kinh đó cao trọng hơn bất cứ một kinh nào do con người lập, và cũng quan trọng hơn những lời kinh phụng vụ. Một chỗ trong kinh Lạy Cha: “và đừng dẫn chúng con vào chước cám dỗ”. Tại sao một Thiên Chúa nhân từ lại muốn cho chúng ta sa chước cám dỗ? Có phải đây là một lỗi dịch thuật? Sư huynh Roger, người sáng lập phong trào Taizé, một cộng đoàn đại kết ở Pháp, đề nghị nên cầu như vầy: “và đừng để chúng con sa chước cám dỗ”. Người ta đă thắc mắc nhiều về chuyện trên. Tôi biết, thủ tướng Đức Adenauer đă ép hồng i Frings phải xét lại câu đó. Chúng tôi vẫn luôn nhận được thư đề nghị nên đổi theo hướng trên. Dịch đúng chữ phải là “đừng dẫn chúng con vào chước cám dỗ”. Đâu là í nghĩa của câu này? Những người cầu xin biết rằng Chúa chẳng ép ḿnh vào đường xấu. Ở đây, có thể nói họ khẩn cầu Ngài đi với họ trong cơn cám dỗ. Thư thánh Gia-cô-bê nói rơ, Thiên Chúa trắng ngần không một vết nhơ chẳng cám dỗ ai cả. Nhưng Chúa có thể thử thách chúng ta – như trường hợp Ab-ra-ham - để chúng ta trưởng thành hơn, để chúng ta đối diện với hố thẳm của ḿnh, và để rồi lại đưa ta về bên Ngài. Như vậy, chữ “cám dỗ” cũng có nhiều tầng í nghĩa. Rơ ràng Chúa chẳng bao giờ dẫn ta vào đường xấu. Nhưng có thể Ngài không cất đi khỏi ta những cám dỗ, Ngài muốn giúp và dẫn ta, như đă nói, qua thử thách. Ta cầu Ngài đừng để ta sa chước cám dỗ, đừng để ta đi vào đường xấu, đừng thử thách ta quá sức; cầu Ngài ra tay giúp đỡ sự yếu hèn của ta, để ta khỏi mất Ngài. Nghĩa là vẫn để nguyên câu đó? Theo tôi nên để nguyên. Mà cũng không có việc nghiêm cấm chuyện dịch theo các lời đề nghị như kiểu của sư huynh Roger Schütz. Tuy nhiên, theo tôi, v́ ḷng khiêm tốn, cứ để nguyên như vậy và gắng đi vào chiều sâu của lời kinh th́ tốt hơn.
NGUYÊN TẮC CHA – CON “Không ai biết Con hơn Cha, và không ai biết Cha hơn Con”, thánh sử Mat-thêu viết như thế. Rơ ràng tính cách Cha của Thiên Chúa cũng giống như một thứ ch́a khoá giúp ta hiểu về các thế hệ hoặc về sự trở thành và sự qua đi. Các tông đồ bảo Chúa Cha là “nguồn và cùng đích mọi sự”, chỉ có trong Ngài ta mới hiểu được chính ḿnh. Phải chăng quan hệ này, một cách nào đó, đă được khắc sâu vào cuộc sống như một nguyên tắc? Trước hết, điều có lẽ quan trọng với tôi, là phải làm sao nêu bật lên nét đặc thù của quan hệ Cha – Con thật đặc biệt này. Câu “không ai biết Cha ngoài Con, không ai biết Con ngoài Cha” trước hết nói lên một quy luật nhận thức tổng quát. Câu đó có í nói rằng chỉ có những ǵ giống nhau mới nhận ra nhau. Không thể nhận ra Chúa, nếu không có sự tương đồng nội tâm với Ngài. Thật ra, chỉ có Chúa mới có thể nhận ra Ngài mà thôi. Con người được phép nhận ra Chúa, chỉ khi họ được Chúa đưa vào một quan hệ thân thuộc với Ngài, và khi nơi con người có được nhiều tương đồng với Ngài giúp họ có thể nhận ra Ngài. Và đức Giê-su nói tiếp: “Không ai có thể nhận ra, ngoài kẻ mà Cha muốn mạc khải cho”. Nói cách khác: Nhận thức chỉ xẩy ra khi cả hai đều muốn. Phải chăng quan hệ Cha – Con [của Chúa] cũng không phải là một mối liên hệ tiêu biểu cho cuộc sống con người? Có thể nói được đó là một quan hệ tiêu biểu. Trước hết, đó chỉ là một thứ khung ngôn ngữ và suy tư, một chút hé mở từ xa nhằm giúp ta hiểu được một chút về Thiên Chúa – mà vẫn luôn biết rằng, như công đồng Laterano thứ 4 nói, giữa ta với Chúa cái khác nhiều hơn gấp bội lần tất cả những cái giống. Nhưng mặt khác, có lẽ không thể dùng quan hệ Cha – Con làm h́nh ảnh tương đồng giúp ta hiểu từ xa cái bí ẩn bên trong của Chúa, nếu như trong quan hệ đó không ẩn chứa một vết tích nào của Thiên Chúa. Quan hệ Cha – Con đặc biệt này là một mối quan hệ uyên nguyên của con người. Đây là một quan hệ cho đi, nhận vào và trao trả lại. Nếu ta bắt đầu từ đây cứ triết lí tiếp, tất nhiên ta sẽ đề cập tới toàn bộ câu hỏi về gia đ́nh nhân loại, và như thế chắc chắn ta sẽ gặp phải giới hạn. Nhưng đúng là ngón trỏ bàn tay ta có thể vươn lên trời được bao nhiêu, th́ quan hệ rất đặc biệt kia cũng vươn xa được tới đó. Thời đại tân tiến ngày nay đang gặp khủng hoảng về vai tṛ làm cha. Một khi vai tṛ làm cha mất, í niệm quyền uy cũng đổ theo. Và xem ra một số lớn kiến thức cũ cũng mất hoặc bị gạt bỏ đi một cách oan uổng. Xem ra, một cách nào đó, người ta không c̣n dễ dàng tin vào những ǵ lưu truyền. Làm như thế, nói một cách bóng bẩy, là người ta hất luôn cả đứa con khi đổ chậu nước tắm. Lời xưa có viết, Thiên Chúa đă trao cho các bậc làm cha một sứ mạng. Và quả thật, xưa nay việc chuyển tiếp gia sản đă diễn ra trong quan hệ cha con; việc chuyển tiếp này hầu như luôn là một diễn tiến căng thẳng, một cuộc chiến đấu, trong đó một phía phải được thuần hoá và được lănh đạo, trong đó cần có phản kháng để mới lớn lên được. Nhà tâm lí Erich Fromm đă có lần phân biệt t́nh cha và t́nh mẹ như thế này: T́nh mẹ, theo ông, là đương nhiên. T́nh đó được trao tặng cho người khác. Nó gần như là một thứ t́nh đui mù. Và t́nh này không đ̣i hỏi một bổn phận luân lí nào. T́nh cha, trái lại, là một t́nh yêu có điều kiện. Đó là một t́nh yêu người ta có thể sinh lợi cho ḿnh, nếu họ cố gắng sống theo quy luật. Đó là những vấn nạn thâm sâu về mặt nhân chủng. Việc chuyển tiếp đời sống, khôn ngoan và kinh nghiệm xẩy ra như thế nào? Những quan hệ nguồn cội giữa cha mẹ và con cái, giữa cha với con trai, giữa mẹ với con gái hệ tại ở đâu? Chúng nói cho ta biết cái ǵ về bí ẩn Thiên Chúa, cái ǵ không? Trước hết, một lần nữa, tôi muốn nhấn mạnh rằng, có một chuỗi bất tận cái không giống trong tương quan giữa ta với Chúa, rằng có cái giống nhưng lại xuất hiện hoàn toàn khác, và v́ vậy ta phải vô cùng thận trọng trong việc dùng các h́nh ảnh tương đồng và trong những ứng dụng. Càng hiểu về con người, về quan hệ cha với con trai, về tương quan mẹ với con, ta càng nhờ đó có thể hiểu thêm chút ǵ về Thiên Chúa. Chẳng hạn như ta sẽ hiểu rằng Thiên Chúa cũng có một mối t́nh mẹ con với ta, cho dù – như đă nói – ta không dùng chữ “mẹ” đối với Ngài trong lời cầu kinh. Về quan điểm của Erich Fromm mà tôi quả không biết, tôi thấy rất hay và đáng suy gẫm. Nhưng phải nói ngay, tôi không đồng í với tất cả những điều anh nêu. Tôi nghĩ rằng t́nh mẹ trước hết là một mối t́nh tự nhiên - là v́ bà mang con trong ḷng, đó là máu thịt của bà -, nhưng đó không chỉ là sự thiết thân hay t́nh yêu do quy luật sinh lí mà thôi. Bà c̣n có trách nhiệm cung cấp cho con ḿnh cả thể lí lẫn t́nh yêu để nó có thể thành người. Tôi tin rằng trong đó đă có sẵn một yêu sách đạo đức rồi. Làm mẹ chẳng bao giờ chỉ là một diễn tiến thuần sinh lí, nhưng đó cũng là một diễn tiến tinh thần. Mẹ mang con trong ḷng, sinh nó ra và phải trải qua một quá tŕnh cọ xát tinh thần với con. Đây là một quá tŕnh có sự tham gia toàn bộ con người của mẹ. Quan hệ giữa cha và con trai rơ ràng khác và rắc rối hơn. Một nhà thần học đă nói, ngày nay ta phải thay chuyện người con đi hoang bằng chuyện các người cha đi hoang. Cha thường bỏ hết th́ giờ cho nghề nghiệp và công việc, hơn là để í tới con, thường nghĩ tới năng xuất nhiều hơn là nghĩ tới tặng phẩm Trời cho và tới những bổn phận ḿnh phải có đối với tặng phẩm đó. Nhưng mất vai tṛ cha cũng có nghĩa là con bị thiệt hại. Nh́n vào các thần thoại ngoại giáo, chẳng hạn trong câu chuyện về thần Zeus, ta thấy quan hệ ở đây được tŕnh bày như là bất thường, bất nhất và độc đoán: Người cha ở đây tuy có sức mạnh và uy quyền, nhưng thiếu trách nhiệm cần thiết, ông dùng quyền nhiều hơn lí và t́nh. C̣n người cha trong Cựu Ước th́ khác hẳn, nhất là người cha trong dụ ngôn của đức Giê-su lại càng khác: Ở đây có sự đồng cân giữa quyền và trách nhiệm, vừa có lí có t́nh, quan hệ đặt trên niềm tin chứ không trên sợ hăi. Thiên Chúa là cha có nghĩa là Ngài hướng đến ta, đón nhận ta vào ḷng Ngài, khiến ta có thể lấy t́nh yêu con cái mà đối xử với Ngài. Thiên Chúa là cha có nghĩa là Ngài đề ra khuôn thước và cũng sửa phạt ta một cách khắt khe, nhưng khắt khe đó đồng nghĩa với yêu thương và luôn đặt nền trên tha thứ. Câu chuyện người con đi hoang trong Tân Ước qua lời kể của đức Giê-su có lẽ cũng là một h́nh ảnh đánh động nhất về tư cách làm cha của Thiên Chúa. Câu chuyện đó, như vậy, trở thành khuôn thước cho vai tṛ làm cha của ta, để ta tu chỉnh theo nó. H́nh ảnh Thiên Chúa là Cha trong Kinh Thánh không phải là để cho ta phóng chiếu nh́n lên, nhưng ngược lại: Từ trên cao Ngài nói xuống cho ta biết vai tṛ làm cha thật sự ra sao, và ta có thể và nên đóng vai tṛ đó như thế nào với nhau. (c̣n tiếp nhiều kỳ)
Tác phẩm : THIÊN CHÚA. Một chút lịch sử của Đấng vĩ đại nhất. Tác giả : Manfred Lutz Dịch giả : Phạm-Hồng-Lam CHÔNG LẠI THỨ VÔ THẦN DỞM VÀ THỨ ĐẠO ĐỨC MÔI MIỆNG
|
